
Śledztwo przeprowadzone przez Circumference of Violence, Infrastructuring Nature i Border Forensics
Pobierz polskie streszczenie raportu: Strefa śmierci – jak wytworzono śmiercionośny reżim pushbacków na pograniczu polsko-białoruskim
Pobierz pełną wersję raportu w języku angielskim: The Death Zone – The Making of a Lethal Pushback Regime Across the Polish–Belarusian Borderlands
Otwórz platformę mapowania w języku angielskim: The Death Zone – Mapping Violence in the Polish–Belarusian Borderlands
Podsumowanie
Latem 2021 roku, w warunkach narastających napięć geopolitycznych, władze Białorusi rozpoczęły facylitację nieuregulowanego przekraczania granic Białorusi z sąsiadującymi państwami Unii Europejskiej (UE) przez osoby migrujące z Globalnego Południa (illegalised migrants).* Biorąc pod uwagę utrwalony w państwach UE sposób przedstawiania osób migrujących jako zagrożenia oraz wieloletni proces kryminalizacji ich mobilności, władze Białorusi dążyły do tego, by przekroczenia te wywarły destabilizujący wpływ na Unię Europejską. W odpowiedzi Polska, Łotwa i Litwa określiły te praktyki władz Białorusi jako formę „wojny hybrydowej” prowadzonej poprzez „instrumentalizację” osób migrujących. W celu niedopuszczenia do sytuacji, w której osoby migrujące docierałyby na terytorium tych państw i ubiegały się tam o ochronę, ich rządy szybko wprowadziły nadzwyczajne regulacje prawne, wzniosły infrastrukturę graniczną służącą fizycznemu wykluczaniu i uniemożliwianiu przekraczania granicy oraz skierowały na granice znaczne siły służb mundurowych. Polityki te, które uzyskały pełne poparcie UE, stworzyły reżim pushbacków, który na przestrzeni ostatnich pięciu lat był stopniowo utrwalany. W rezultacie osoby migrujące chcące przekroczyć granice między Białorusią a państwami UE doświadczały i nadal doświadczają powszechnych naruszeń swoich praw oraz powtarzających się aktów przemocy ze strony funkcjonariuszy służb mundurowych. Niniejsze śledztwo koncentruje się na rozległym obszarze pogranicza polsko-białoruskiego, gdzie konsekwencje tych procesów są szczególnie wyraźne. W szczególności od 2021 roku udokumentowano tam 102 przypadki śmierci osób migrujących, a także zgłoszono znacznie większą liczbę zaginięć.
***W angielskim oryginale używamy terminu illegalised migrants zamiast illegal migrants. Pojęcie to podkreśla, że „nielegalność” nie jest cechą osoby migrującej, lecz statusem wytwarzanym poprzez regulacje prawne, polityki migracyjne oraz praktyki kontroli granic. Termin illegalised zwraca tym samym uwagę na proces, w wyniku którego określone formy mobilności i obecności zostają uznane za nielegalne, a nie na rzekomą „nielegalność” samych osób.

W ramach niniejszego śledztwa wykorzystujemy szeroki zakres metod oraz analizę opartą na faktach, aby odpowiedzieć na następujące kluczowe pytania: W jaki sposób powstał ten śmiertelny w skutkach reżim pushbacków? Jak był on stopniowo utrwalany na przestrzeni ostatnich pięciu lat? W jaki sposób polityki i praktyki graniczne, infrastruktura oraz środowisko splotły się ze sobą, prowadząc do strukturalnego wytwarzania przemocy, śmierci i zaginięć? Kto powinien ponosić odpowiedzialność za różne formy krzywdy doświadczanej przez osoby migrujące?
Aby odpowiedzieć na te pytania, przez ponad dwa lata prowadziliśmy śledztwo. Badania prowadziły osoby pracujące w ramach projektów badawczych Circumference of Violence (CoV) i Infrastructuring Nature (IN) oraz agencji śledczej Border Forensics (BF). Współpracowaliśmy również z polskimi badaczami i badaczkami oraz przedstawicielami i przedstawicielkami społeczeństwa obywatelskiego, w szczególności z We Are Monitoring (WAM), Podlaskim Ochotniczym Pogotowiem Humanitarnym (POPH), Stowarzyszeniem Egala, Lekarzami bez Granic (MSF), Helsińską Fundacją Praw Człowieka (HFHR), Zespołem Monitoringu Śmierci na Granicy (BDMG) oraz Piotrem Czabanem – dziennikarzem śledczym i twórcą kanału Czaban Robi Raban.
Nasze badania łączą analizę szerokiego zakresu różnego rodzaju danych – wytworzonych przez podmioty społeczeństwa obywatelskiego w ciągu ostatnich pięciu lat lub specjalnie na potrzeby niniejszego śledztwa – z równie szerokim zakresem metod: od badań etnograficznych i analizy dyskursu po rekonstrukcję śledczą i analizę geostatystyczną. Na tej podstawie przedstawiamy unikalny, oparty na materiale dowodowym obraz powstania i funkcjonowania tego śmiertelnego reżimu pushbacków, koncentrując się na nakładających się na siebie i kumulujących formach przemocy, które strukturalnie prowadzą do śmierci i zaginięć osób migrujących. Analizując konkretne łańcuchy przyczynowo-skutkowe oraz powtarzające się mechanizmy prowadzące do tych tragicznych zdarzeń, a następnie zestawiając te ustalenia z analizą geostatystyczną, wykazujemy, że polityki państwowe, infrastruktura oraz praktyki służb w Polsce i Białorusi świadomie narażały osoby migrujące na warunki środowiskowe – w szczególności lasy, rzeki i niskie temperatury – które okazywały się śmiertelne.
Raport analizuje również procesy dyskursywne, prawne i polityczne – zarówno na poziomie krajowym, jak i europejskim – które umożliwiły utrwalenie się tego śmiertelnego w skutkach reżimu pushbacków na przestrzeni ostatnich pięciu lat. Proces ten postępował pomimo zmiany rządu w 2023 roku, kiedy prawicowy rząd PiS został zastąpiony przez centrowy rząd koalicyjny pod przewodnictwem Donalda Tuska, który w kampanii wyborczej zapowiadał położenie kresu naruszeniom praw osób migrujących i ich śmierciom. W rzeczywistości z czasem reżim pushbacków coraz silniej utrwalał się na poziomie krajowym – czego przykładem jest przyjęta w 2025 roku ustawa zawieszająca prawo do ubiegania się o azyl – a zarazem stał się modelem dla rozporządzenia w sprawie sytuacji kryzysowych, stanowiącego część nowego unijnego Paktu o migracji.
Głównymi rezultatami niniejszego śledztwa są obszerny raport, w którym przedstawiamy powstanie, funkcjonowanie, szkodliwe skutki oraz proces utrwalania się śmiertelnego reżimu pushbacków na pograniczu polsko-białoruskim w ciągu ostatnich pięciu lat, a także interaktywna internetowa platforma mapowania, która łączy różnorodne źródła danych wykorzystane w naszej analizie.
Głównymi rezultatami niniejszego śledztwa są obszerny raport, w którym przedstawiamy powstanie, funkcjonowanie, szkodliwe skutki oraz proces utrwalania się śmiertelnego reżimu pushbacków na pograniczu polsko-białoruskim w ciągu ostatnich pięciu lat, a także interaktywna internetowa platforma mapowania, która łączy różnorodne źródła danych wykorzystane w naszej analizie.
Opierając się na danych i wiedzy gromadzonych przez lata przez polskie społeczeństwo obywatelskie i środowisko badawcze oraz uzupełniając je o nowe dane i metody, dążymy do tego, aby raport i platforma przedstawiały kompleksowy obraz dynamiki prowadzącej do przemocy granicznej na pograniczu polsko-białoruskim, a zarazem stanowiły solidną podstawę dowodową wspierającą działania na rzecz rozliczenia odpowiedzialności oraz rzecznictwo.
Najważniejsze ustalenia
Przekroczenia granicy przez osoby migrujące zostały przekształcone w kryzys
Określając działania Białorusi polegające na facylitacji przekraczania jej granic z sąsiadującymi państwami Unii Europejskiej (UE) przez osoby migrujące z Globalnego Południa (illegalised migrants) jako formę „wojny hybrydowej” prowadzonej poprzez „instrumentalizację” osób migrujących, Polska dokonała dyskursywnego przekształcenia osób poszukujących ochrony w zagrożenie dla bezpieczeństwa oraz broń w rękach wrogiego państwa. Takie ramowanie umożliwiło z kolei wprowadzenie przez Polskę, przy wsparciu UE, nadzwyczajnych środków prawnych, militarnych, administracyjnych i infrastrukturalnych. Środki te łącznie stworzyły śmiertelny w skutkach reżim pushbacków, który na przestrzeni ostatnich pięciu lat był stopniowo utrwalany.

6
Architektura wrogości umożliwia funkcjonowanie reżimu pushbacków
Śledztwo pokazuje, w jaki sposób strefy ograniczonego dostępu, rozmieszczenie wojska i policji, ogrodzenia graniczne, drogi patrolowe, kamery, czujniki oraz systemy nadzoru utworzyły architekturę wrogości. Architektura ta reorganizuje przestrzeń pogranicza: ukierunkowuje przemieszczanie się, kontroluje widoczność, ogranicza dostęp, utrudnia niesienie pomocy oraz wytwarza zróżnicowane pozycje władzy i narażenia.

Formy przemocy są ze sobą powiązane i mają charakter kumulatywny
Różne formy krzywdy doświadczanej przez osoby migrujące, udokumentowane na granicy, rzadko występują w oderwaniu od siebie. Ta sama osoba może zostać wypchnięta w kierunku granicy przez białoruskie służby, a następnie poddana pushbackowi przez polskie służby. Może zostać pobita i pozbawiona rzeczy osobistych, doznać obrażeń spowodowanych przez barierę graniczną lub podczas jej pokonywania, zostać zmuszona do zmiany trasy prowadzącej przez bagna lub rzeki, oddzielona od osób, z którymi podróżuje, narażona na zimno, a także pozbawiona pomocy. Pokazujemy, że te różne formy i momenty doznawania krzywdy nakładają się na siebie i kumulują w doświadczeniach osób migrujących, które przez długi czas pozostają uwięzione w powtarzających się cyklach pushforwardów i pushbacków.

Środowisko wykorzystano jako broń
Zimno, wilgoć, rzeki oraz rozległe, gęste lasy nie wyrządzają osobom migrującym krzywdy same w sobie, niezależnie od reżimu pushbacków. To poprzez praktyki stosowane na granicy przez służby obu państw warunki środowiskowe strefy przygranicznej stają się częścią przemocy doświadczanej przez osoby migrujące: działania te wydłużają czas ich przebywania w lesie, zmuszają je do przemieszczania się bardziej niebezpiecznymi trasami i utrudniają działania ratunkowe, sprawiając, że fizyczne oddalenie prowadzi do pozostawienia osób migrujących bez pomocy. Przemoc zapośredniczona przez środowisko jest zatem kształtowana przez konkretne praktyki służb obu państw oraz warunki przestrzenne wytworzone przez reżim pushbacków.
*Termin weaponisation of the environment opisuje proces, w którym właściwości i warunki środowiska zostają włączone w mechanizmy przemocy poprzez określone praktyki graniczne i organizację przestrzeni. Środowisko nie jest tu traktowane jako samoistne źródło zagrożenia: jego potencjalnie śmiertelne oddziaływanie jest uruchamiane lub intensyfikowane przez działania i zaniechania państwa – m.in. pushbacki, kierowanie osób migrujących na bardziej niebezpieczne trasy, wydłużanie czasu ich przebywania w warunkach ekspozycji oraz blokowanie lub opóźnianie działań pomocowych i ratunkowych. Mechanizm ten zwiększa zarazem przestrzenny i przyczynowy dystans między działaniami służb a ich skutkami: śmierć może nastąpić później i w innym miejscu, a jej bezpośrednia przyczyna medyczna – np. hipotermia lub utonięcie – może przesłaniać łańcuch działań i zaniechań, które doprowadziły do śmiertelnej ekspozycji.




Śmierć i zaginięcia stanowią kulminację różnych form przemocy
Śledztwo koncentruje się na śmierci i zaginięciach nie dlatego, że są one jedynymi formami krzywdy doświadczanej przez osoby migrujące, lecz dlatego, że stanowią najbardziej skrajne przejawy i kulminację różnych form przemocy i naruszeń praw, które stały się strukturalnym skutkiem reżimu pushbacków. Szczegółowe kontrdochodzenia dotyczące dziesięciu śmiertelnych zdarzeń oraz analiza zbioru danych obejmującego 102 zweryfikowane i geokodowane przypadki śmierci, zestawione następnie z zapisami dotyczącymi potencjalnych zaginięć związanych z granicą, pokazują, że śmierć i zaginięcia są rezultatem podobnych sekwencji działań i koncentrują się w przestrzeniach, w których przemieszczanie się zostaje spowolnione, widoczność ograniczona, komunikacja staje się niestabilna, a działania poszukiwawcze lub ratunkowe są opóźniane.

Zaginięcie samo w sobie jest formą przemocy
W przypadku zaginięcia przemoc związana z reżimem granicznym nie dotyka wyłącznie osoby zaginionej, lecz obejmuje również jej rodzinę i bliskich. Rodziny pozostają w niepewności, często znajdując się na innych kontynentach i będąc zmuszonymi do poszukiwania swoich bliskich w szpitalach, komisariatach policji, ośrodkach detencji i kostnicach, a także poprzez organizacje pozarządowe oraz rozproszone i niepełne oficjalne systemy informacji. Brak ciała, dokumentacji lub odpowiedzi nie stanowi luki istniejącej poza reżimem pushbacków, lecz jest jednym z jego skutków.

Przemoc pośrednia prowadzi do unikania odpowiedzialności*
Nasza analiza prób dochodzenia odpowiedzialności przed polskimi i europejskimi sądami za pushbacki i akty przemocy pokazuje, że zarówno państwo polskie i białoruskie, jak i funkcjonariusze ich służb unikają odpowiedzialności. W Polsce doprowadziło to do powstania stanu bezkarności skrytego za swoistym symulakrum odpowiedzialności proceduralnej. W szczególności wiele przypadków śmierci jest oficjalnie przedstawianych jako związane z warunkami środowiskowymi i będące skutkiem bezpośrednich przyczyn fizjologicznych, takich jak hipotermia czy utonięcie. Takie ujęcie przesłania łańcuch decyzji i zaniechań, które sprawiły, że warunki środowiskowe stały się śmiertelne dla osób migrujących: pushforwardy, pushbacki, blokowanie działań ratunkowych, opóźnianie pomocy oraz przymusową ekspozycję. Ostatecznie prawo i procesy prawne nie zdołały ograniczyć przemocy ze strony państwa.
***Termin „przemoc pośrednia” (indirect violence) odnosi się tutaj do form przemocy, w których związek między działaniami lub zaniechaniami państwa a wyrządzoną krzywdą jest zapośredniczony przez inne czynniki – m.in. infrastrukturę, przestrzeń, czas oraz warunki środowiskowe. Skutki takich działań mogą ujawniać się później i w innym miejscu, co utrudnia dostrzeżenie łańcucha przyczynowego oraz przypisanie odpowiedzialności.

Przemoc uległa normalizacji
Pomimo udokumentowanych przypadków śmierci, zaginięć, obrażeń i pushbacków, a także postępowań sądowych, śmiercionośny reżim pushbacków z czasem ulegał dalszemu utrwaleniu. Narracje o zagrożeniu były wielokrotnie reaktywowane, podczas gdy przemoc stopniowo znikała z pola widzenia opinii publicznej. Jednocześnie unikano rozliczenia odpowiedzialności. Ramy prawne, zarówno na poziomie krajowym, jak i unijnym, zostały przeformułowane wokół przeciwdziałania instrumentalizacji, czego przykładami są przyjęta w Polsce w 2025 roku ustawa zawieszająca prawo do ubiegania się o azyl oraz rozporządzenie w sprawie sytuacji kryzysowych, stanowiące część nowego unijnego Paktu o migracji. Praktyki przedstawiane wcześniej jako wyjątkowe stały się rutyną.

Konkluzja
W 2026 roku polski rząd promuje narrację o skutecznym zamknięciu granicy z Białorusią. Niezależnie od empirycznej oceny polskich deklaracji o „sukcesie” w odniesieniu do dynamiki migracji – odnotowano wzrost liczby przekroczeń granicy z Litwą, skąd osoby migrujące kontynuują podróż do Polski – uważamy, że zasadnicze pytanie, które przesłania spektakl bezpieczeństwa granicznego, brzmi: jaki był koszt pięciu lat polityk, infrastruktury oraz praktyk służb mających na celu narzucenie zamknięcia granicy?
Nasze śledztwo pokazuje, że choć instrumentalizacja życia osób migrujących przez białoruski rząd jest bulwersująca, mogła być skuteczna jedynie dzięki warunkom wytworzonym wcześniej przez Polskę i Unię Europejską: konstruowaniu osób migrujących jako zagrożenia, brakowi legalnych dróg migracji dla większości osób migrujących z Globalnego Południa oraz eksternalizacji kontroli granic do państw pozaeuropejskich. Z kolei reżim pushbacków narzucony przez Polskę pociągnął za sobą ogromny koszt ludzki: życie i prawa osób migrujących były systematycznie naruszane, a praktyki te doprowadziły do 102 odnotowanych przypadków śmierci i licznych zaginięć. Polityki Polski i Unii Europejskiej stwarzają ponadto poważne zagrożenia dla ich społeczeństw i porządków politycznych. O ile osoby migrujące poszukujące ochrony nie stanowią poważnego zagrożenia dla bezpieczeństwa Polski ani Unii Europejskiej, o tyle takim zagrożeniem jest podważanie fundamentalnych norm dotyczących godności człowieka, praworządności i praw człowieka.
W raporcie formułujemy kluczowe rekomendacje dla Polski i Unii Europejskiej, wskazując na konieczność fundamentalnej zmiany kierunku ich polityk migracyjnych i granicznych. Argumentujemy, że taka reorientacja – obejmująca odejście od konstruowania osób migrujących jako zagrożenia oraz stworzenie bezpiecznych i legalnych dróg migracji – jest warunkiem trwałego zakończenia przemocy granicznej na pograniczu polsko-białoruskim oraz przeciwdziałania instrumentalizacji migracji przez państwa pozaeuropejskie.
Pierwszym i zasadniczym krokiem w tym kierunku powinno być uwzględnienie przez Polskę i Unię Europejską wielokrotnie wyrażanych przez osoby, które doświadczyły przemocy granicznej, oraz ich rodziny żądań rozliczenia odpowiedzialności. W tym duchu raport kończymy słowami wuja zmarłej Mahlet Kassy, domagającego się sprawiedliwości po jej śmierci. Mahlet zmarła w lesie w lutym 2023 roku po tym, jak funkcjonariusze polskiej Straży Granicznej nie udzielili jej pomocy.
„Choć Mahlet Kassa już nie żyje, wciąż nie możemy zaakceptować braku rozliczenia odpowiedzialności. Dla nas ta sprawa nie jest zamknięta. Jesteśmy emocjonalnie wyczerpani. Mahlet zmarła, ponieważ odmówiono jej pomocy. Dla mnie jest to niewyobrażalne. Nadal domagamy się choćby częściowej sprawiedliwości. Myślę o niej każdego dnia. Wyczerpuje nas poczucie bezradności. Nie może być tak, że straciła życie, że wiemy, dlaczego do tego doszło, a mimo to nikt nic z tym nie robi”.
— Seyoume Shashego, wuj zmarłej Mahlet Kassy, 2025

Zespół śledczy
Główni badacze i badaczki
Dyrektor ds. badań: Charles Heller
Koordynator badań i główny badacz: Peter Teunissen
Koordynatorka badań terenowych i główna badaczka: Katarzyna Czarnota
Główny badacz: Alessandro Mangione
Analityk geostatystyczny: Stanislas Michel
Analiza wizualna i przestrzenna
Analiza przestrzenna i kartografia: Nico Alexandroff, Jack Isles, Samuel N. Chambers, Ee-Faye Chong
Teledetekcja: Rossana Padeletti
Organizacje współpracujące
We Are Monitoring (WAM), Podlaskie Ochotnicze Pogotowie Humanitarne (POPH), Stowarzyszenie Egala (Egala), Lekarze bez Granic (MSF), Helsińska Fundacja Praw Człowieka (HFHR), Zespół Monitoringu Śmierci na Granicy (BDMG) oraz Piotr Czaban – dziennikarz śledczy i twórca kanału Czaban Robi Raban.
Zespół poszerzony – badania i opracowanie
Analiza dyskursu: Ksenia Homel, Aleksandra Szkudlarek, Aleksandra Grzymała-Kazłowska
Analiza prawna: Maja Łysienia, Marcin Czachor
Analiza historyczna: Natalia Judzińska
Dodatkowe badania terenowe i analiza: Reem Mussa
Dodatkowa analiza danych jakościowych i ilościowych: Kuba Bieniasz, Nana Ciastoń, Marysia Czuchnowska, Ania Migdał, Clara Zinecker
Pomoc w rekonstrukcji i analizie faktów: Aleksandra Chrzanowska, Anka Kolber, Małgorzata Klemens, Eliza Kowalczyk, Rafał Kowalczyk, Marcin Czachor, Adam Wajrak, Katarzyna Nowak, Piotr Czaban
Wsparcie w badaniach terenowych: Anka Kolber, Małgorzata Klemens, Urszula Wolfram, Mateusz Rybak, Eliza Kowalczyk, Adam Wajrak
Opracowanie platformy interaktywnej: Rectangle. Oryginalna struktura opracowana przez Forensic Architecture
Projekt graficzny raportu: Robert Preusse, Tessa Darimont
Układ strony internetowej, programowanie: Morad T
Korekta: Matilda Tayler
Tłumaczenia: Jagoda Dolińska, Yasmeen Alsaqa, Murielle Jackson
Redakcja i korekta tłumaczenia na język polski: Katarzyna Czarnota
Wsparcie projektu: Agnès Fiamma Papone, Natalina Haller
Komunikacja strategiczna: Hope Barker
Finansowanie
Główni partnerzy projektu pragną podziękować następującym instytucjom finansującym, których wsparcie umożliwiło przeprowadzenie niniejszego śledztwa.
The Circumference of Violence

Infrastructuring Nature

Border Forensics



Badania Katarzyny Czarnoty przedstawione w niniejszym raporcie opierają się na jej badaniach i pracy terenowej na pograniczu polsko-białoruskim, w tym na projektach, które prowadziła i koordynowała w Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka w latach 2021–2024, przy wsparciu:

